Η ακρόπολη των Λειβήθρων

Η ακρόπολη των Λειβήθρων είναι ένα μεμονωμένο, τειχισμένο ύψωμα στη θέση Καστρί και οριοθετείται από χειμάρρους που συμβάλλουν στην ενιαία¸ ευρεία κοίτη της Ζηλιάνας. Οι αρχαιότερες –προς το παρόν-ενδείξεις ζωής είναι του 8ου αι. π.Χ., ενώ η εγκατάλειψή της τοποθετείται στις αρχές του 1ου αιώνα π.Χ. Η καταστροφή ίσως προήλθε από σεισμό, αλλά η κατάρρευση των πρανών πιθανόν να δηλώνει και ένα βίαιο μετασεισμικό φαινόμενο που έχει σχέση με την μετατόπιση των νερών του Ολύμπου, γεγονός που θα ερμήνευε ίσως την καταστροφή των Λειβήθρων από τον Συν του Παυσανία.

image537

Η περιοχή των Λειβήθρων. Στο κέντρο, η ακρόπολη

kastro

Η ακρόπολη των Λειβήθρων και η ευρεία κοινή κοίτη της Ζηλιάνας

Οικιστικά κατάλοιπα κλασσικών και ελληνιστικών χρόνων και επιχώσεις του 6ου και 8ου αι. π.Χ. εντοπίστηκαν με δοκιμαστικές τομές, καθώς η ανασκαφική έρευνα είναι προς το παρόν εξαιρετικά αποσπασματική και περιορίζεται κυρίως στα όρια των εκτεταμένων αρχαιοκαπηλικών τομών και των τεχνικών έργων αντιστήριξης των πρανών του λόφου .

image523

Αρχαϊκή κεραμική από αποθέτες στο νότιο πρανές του λόφου της ακρόπολης

Ωστόσο, οικιστικά κατάλοιπα μυκηναϊκής χρονολόγησης διαπιστώθηκαν μέσα στον οικισμό της γειτονικής Σκοτίνας, ενώ νεκροταφεία μυκηναϊκών χρόνων εντοπίστηκαν στους γειτονικούς πρόποδες (Βουλκάνη, Βακούφικα, Π. Λεπτοκαρυά). Ένα, τουλάχιστον, της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου εντοπίστηκε στην αγροτική περιοχή της Σκοτίνας. Η ίδια εποχή διαπιστώθηκε στην ακρόπολη και στο λόφο νότια, αλλά ούτε και εκεί ανασκάφηκε.

Η ακρόπολη έχει τριγωνική/απιοειδή κάτοψη και απόκρημνα, σχεδόν κάθετα πρανή, εκτός από τα Β και ΝΑ που είναι ομαλότερα. Η επιφάνειά της είναι κατωφερής από ΝΔ→ΒΑ και έχει την εικόνα ερειπιώνα, με ορατούς λιθώνες από την κατάρρευση κτιρίων.

Η ακρόπολη των Λειβήθρων

Η ακρόπολη των Λειβήθρων

Στο βόρειο, ομαλό άκρο της ακρόπολης διαμορφώνεται ευθύγραμμο τμήμα τείχους με πύργο ή πύλη εισόδου, ίσως αναμενόμενη, αφού αυτή η πλευρά είναι η πλέον προσβάσιμη. Αναγνωρίζεται σε μήκος 26μ. με μέγιστο σωζόμενο ύψος 2,30μ. και μέσο πλάτος 2μ. Είναι θεμελιωμένο βαθμιδωτά ακολουθώντας τη φυσική κλίση του εδάφους και μέχρι το σωζόμενο ύψος του λιθόκτιστο. Έχει διαμορφωμένα μέτωπα με ακανόνιστη λιθοδομή, κυρίως από μεσαίους και μικρούς ασβεστόλιθους και εσωτερικό γέμισμα από αργούς λίθους, χώμα και λατύπη.

Το βόρειο σκέλος του τείχους της ακρόπολης

Το βόρειο σκέλος του τείχους της ακρόπολης

Το τείχος της δυτικής, απόκρημνης πλευράς σώζεται εξαιρετικά αποσπασματικά, συνεπώς η ακριβής πορεία του δεν είναι προς το παρόν γνωστή. Αναγνωρίζεται σε συνολικό μήκος 94μ. με πλάτος 1,80μ. και μέγιστο σωζόμενο ύψος 2μ. Είναι κτισμένο κατά το ψευδοϊσόδομο, τραπεζιόσχημο σύστημα από μεγάλους, καλοαρμοσμένους λιθόπλινθους με αδρή όψη και λοξούς ή κάθετους αρμούς. Ο τρόπος κατασκευής του δεν είναι απόλυτα σαφής καθώς δεν έχει ερευνηθεί, φαίνεται όμως να έχει λιθόκτιστα μόνο τα μέτωπα, με εσωτερικό γέμισμα από χώμα και αργούς λίθους και κατά διαστήματα ενισχύεται με γωνιόλιθους τοποθετημένους φορμηδόν .

Το δυτικό σκέλος του τείχους της ακρόπολης

Το δυτικό σκέλος του τείχους της ακρόπολης

Λεπτομέρεια του δυτικού σκέλους του τείχους

Λεπτομέρεια του δυτικού σκέλους του τείχους

 

Στο ΝΔ τμήμα της ακρόπολης, το τείχος ενισχύεται με πύργο τετράγωνης κάτοψης και πλευράς 6μ., που σώζεται σε μέγιστο ύψος 4μ. Εσωτερικά του τείχους σ΄ αυτή την περιοχή εντοπίστηκαν κτίσματα με ενδιάμεσο υπαίθριο χώρο. Ίσως πρόκειται για στενωπό δρόμο κατεύθυνσης Δ.ΝΔ→Α.ΒΑ, που ορίζεται από τους εξωτερικούς τοίχους των παρόδιων κτιρίων. Πληρέστερα έχει αποκαλυφθεί το κτίριο δυτικά του δρόμου, που αναπτύσσεται παράλληλα προς τον πύργο και σε απόσταση μόλις 0,50μ. Έχει τουλάχιστον δύο οικοδομικές φάσεις, με την πρώιμη εξαιρετικά αποσπασματική εξαιτίας της λιθαρπαγής του υλικού κατά την ανοικοδόμησή του στην επόμενη φάση. Αναγνωρίζεται το ΝΔ τμήμα στεγασμένου χώρου, στο εσωτερικό του και αμέσως εξωτερικά του οποίου είναι τοποθετημένοι οξυπύθμενοι πίθοι, βυθισμένοι κατά το μεγαλύτερο τμήμα τους. Μετά την καταστροφή του από φωτιά, οικοδομήθηκε ένα πολύχωρο κτίριο διευρυμένης κάτοψης, που επαναχρησιμοποίησε το δυτικό εξωτερικό τοίχο της πρώιμης φάσης. Οι τοίχοι, ίδιας κατασκευής με την προηγούμενη φάση, έχουν λιθολόγημα σε ικανό ύψος -με ή χωρίς προβολή του θεμελίου- και πλίνθινη ανωδομή.

Άποψη του οχυρωματικού πύργου και των οικιστικών καταλοίπων στη δυτική πλευρά της ακρόπολης

Άποψη του οχυρωματικού πύργου και των οικιστικών καταλοίπων στη δυτική πλευρά της ακρόπολης

Στο ΒΑ, κατωφερές τμήμα της ακρόπολης το ανασκαφικό δείγμα είναι μεγαλύτερο, με άνιση ωστόσο κατανομή στις δύο οικοδομικές φάσεις. Η πρώιμη διερευνήθηκε μόνο εντός των ορίων μεγάλων λαθρανασκαφικών τομών στο ανατολικό άκρο της ακρόπολης. Αναγνωρίζονται στεγασμένοι, τετράπλευροι χώροι κτιρίων που αναπτύσσονται παράλληλα προς τις υψομετρικές καμπύλες του λόφου. Ορίζονται από τοίχους πλάτους 0,55μ. και στη βόρεια εξωτερική πλευρά τους, όπου οι κλίσεις είναι εντονότερες, από ισχυρό αναλημματικό τοίχο πλάτους 0,80μ. Οι τοίχοι έχουν λιθολόγημα μέγιστου ανεσκαμμένου ύψους 1,10μ. και πλίνθινη ανωδομή, ενώ η στέγη είναι κεραμοσκεπής λακωνικού τύπου.

Η επόμενη οικοδομική φάση αφορά κτίρια ακανόνιστης κάτοψης που οργανώνονται με ελεύθερο πολεοδομικό σύστημα. Η κάτοψη των κτισμάτων είναι συνήθως ακανόνιστη, με επανάχρηση χώρων της προηγούμενης φάσης και προσθήκη νέων σε παράγωνη ή σφηνοειδή διάταξη. Ανάμεσά τους αναγνωρίζονται δύο στενωποί δρόμοι πλάτους έως 1,5μ., με χαλικόστρωτη ή λιθόστρωτη επιφάνεια. Οι τοίχοι επισκευάζονται ή κατασκευάζονται εξαρχής με ανάλογο τρόπο, από ημικατεργασμένους λίθους και λάσπη σε ικανό ύψος και ολοκληρώνονται με πλιθιά. Η κεράμωση είναι λακωνικού τύπου και σε δύο περιπτώσεις στρωτήρων υπάρχει εμπίεστη, δυσανάγνωστη επιγραφή. Τα δάπεδα των εσωτερικών χώρων είναι κυρίως από πατημένο πηλόχωμα, σε κάποιες περιπτώσεις με υποδομή από στρωμένο χαλίκι, ενώ των υπαίθριων χώρων βοτσαλωτά. Σχεδόν επαναλαμβανόμενο εύρημα στους ισόγειους χώρους είναι ένας ή δύο οξυπύθμενοι πίθοι βυθισμένοι κατά το μεγαλύτερο ύψος τους στο δάπεδο, συχνά επισκευασμένοι με μολύβδινους συνδέσμους.

eikona6

Άποψη των κτισμάτων στην ακρόπολη

Η οικοσκευή αντιπροσωπεύεται από εξαιρετικά μεγάλη ποσότητα κεραμικής, με πολυπληθέστερα τα αβαφή, χρηστικά αγγεία. Μεγάλο ποσοστό αφορά μαγειρικά σκεύη, όπως χύτρες, αρυτήρες, λοπάδες, τηγάνια κ.α., καθώς και ιγδία, λεκάνες, λέβητες, υδρίες, οινοχόες κ.α. Σύνηθες εύρημα είναι ο οξυπύθμενος εμπορικός αμφορέας με διαφορετικούς τόπους προέλευσης, όπως τη Θάσο, Κω, Κάτω Ιταλία κ.α.. Κάποιοι φέρουν εμπίεστες σφραγίδες, ορισμένες από τις οποίες έχουν αναγνωριστεί όπως δύο από τη Ρόδο και μία Παρμενίσκου της ομάδας των μονογραμμάτων. Τέλος, βρέθηκαν ελάχιστα παραδείγματα της ομάδας των λεγόμενων Μακεδονικών αμφορέων. Η μελαμβαφής επιτραπέζια κεραμική, διακοσμημένη συχνά με την τεχνική της εμβάπτισης, αφορά κυρίως πινάκια, σκύφους, σκυφίδια, κανθάρους, κ.α.

Συχνά απαντά ο τύπος του ελληνιστικού κανθάρου και του δίωτου σκύφου, μερικές φορές με πλαστικά διαμορφωμένη την ράχη της λαβής με φύλλο κισσού ή σπανιότερα με μάσκες σατύρων ή ζώων.
Οι υπόλοιπες κατηγορίες κεραμικής με ιδιαίτερη χρήση όπως μυροδοχεία, πυξίδες, ‘αλατιέρες’, ασκοί, όλπες, θήλαστρα, λυχνάρια, κ.α. βρέθηκαν σε μικρότερο ποσοστό. Οι λύχνοι είναι είτε τροχήλατοι είτε κατασκευασμένοι με την τεχνική της μήτρας. Η γραπτή κεραμική αφορά κυρίως την κατηγορία του τύπου της ‘Δυτικής Κλιτύος’ που απαντά συχνότερα σε κανθάρους και σκύφους, με ελάχιστα παραδείγματα από άλλα σχήματα (π.χ. αμφορέας).

Η ανάγλυφη κεραμική, με φυτικά ή αφηγηματικά θέματα, καταλαμβάνει ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό. Αφορά κυρίως ημίτομους σκύφους και σε μικρό ποσοστό μεγαλύτερα σχήματα, όπως κρατήρες και αμφορείς. Η αφηγηματική θεματολογία περιλαμβάνει παραστάσεις όπως ‘Ιλίου Πέρσις’, ομάδες σατύρων, μαινάδων, χορευτριών, αυλιτριών, ενώ δεν λείπουν και οι μυθικές μορφές των γρυπών, του Πήγασου, της Υψιπύλης κ.α. Ως προς την προέλευσή τους, αναγνωρίζονται μακεδονικά εργαστήρια {Πέλλας και Πέτρες Φλώρινας}, δηλιακά-ιωνικά καθώς και αττικά, βοιωτικά και πελοποννησιακά. Λιγοστά είναι τα δείγματα γυάλινων και μεταλλικών αγγείων.

Μεγάλος είναι ο αριθμός των νομισμάτων, η συντήρηση και μελέτη των οποίων βρίσκεται σε προκαταρκτικό στάδιο, ωστόσο διαφαίνεται έντονη οικονομική σχέση με περιοχές της Μακεδονίας (Αμφίπολη, Πέλλα, Θεσσαλονίκη), της Θεσσαλίας (Περραιβών, Μάγνητων, Θεσσαλών) και της Κεντρικής Ελλάδας (Ιστιαία, Αθήνα). Οι κοπές των Μακεδόνων βασιλέων αφορούν κυρίως νομίσματα από τον Κάσσανδρο μέχρι και τον Περσέα (με εξαίρεση 1 ασημένιο Περσέα, τα υπόλοιπα χάλκινα). Δεν λείπουν οι κοπές Μακεδόνων και οι αυτόνομες κοπές από τις Μακεδονικές Μερίδες μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση και τη διαίρεση της Μακεδονίας, καθώς και νομίσματα της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας.

Τα πήλινα μικροευρήματα αφορούν κυρίως σφονδύλια, πηνία και αγνύθες διαφόρων τύπων, αρκετές από τις οποίες φέρουν σφραγίσματα. Λίγα αλλά ενδιαφέροντα είναι τα δείγματα της κοροπλαστικής, που περιλαμβάνει ζωόμορφα και γυναικεία ειδώλια, με ένα παράδειγμα γυμνής καθιστής μορφής. Η γυναικεία παρουσία αντιπροσωπεύεται επίσης από κοσμήματα και εξαρτήματα ένδυσης (χάντρες, βραχιόλια, περόνες, πόρπες, δαχτυλίδια, κάποια με ένθετη σφενδόνη). Ξεχωριστή είναι η Θιβετιανή χάντρα που μεταφέρθηκε εδώ προφανώς από Μακεδόνα απόμαχο. Πιθανή στρατιωτική παρουσία διαφαίνεται από τα κατάλοιπα των όπλων, κυρίως σιδερένιες αιχμές βελών διαφόρων τύπων και σε μικρότερο ποσοστό σαυρωτήρες και αιχμές δοράτων. Τέλος, στην περιοχή του νότιου σκέλους του τείχους βρέθηκαν λίθινα βλήματα και στο δυτικό ένα χάλκινο κράνος.

Τα υπόλοιπα μεταλλικά ευρήματα αφορούν εξαρτήματα θυρών και κιβωτιδίων (κλειδιά, χάλκινες εφηλίδες, σιδερένια καρφιά, ρόπτρο κ.α ), εξαρτήματα ιπποσκευής και εργαλεία διαφόρων τύπων, όπως σιδερένια μαχαίρια και εγχειρίδια, σπάτουλες, χάλκινα αγκίστρια, μολύβδινα αλιευτικά βαρίδια και σταθμία, κ.α. Τέλος, βρέθηκαν τροφοπαρασκευαστικά σκεύη, όπως λίθινα τριβεία και λεκάνες. Πιθανές ενδείξεις λατρευτικών πρακτικών αποτελούν δύο μαρμάρινα μικρά ανάγλυφα, ενώ ένα επιφανειακό, μεγαλιθικό κατώφλι που κείται στο βόρειο άκρο της ακρόπολης, ίσως ανήκει σε δημόσιο κτίριο.

Ελληνιστική κεραμική, σκυφίδια

Ελληνιστική κεραμική, μυροδοχεία

Ελληνιστική κεραμική, κρατήρας με ανάγλυφη διηγηματική παράσταση

Ελληνιστική κεραμική, λαβές οξυπύθμενων εμπορικών αμφορέων)

Πήλινα ειδώλια

Πήλινα εξαρτήματα υφαντικής

Μεταλλικά μικροευρήματα (σταθμία, αλιευτικά βάρη και αγκίστρια)

Κοσμήματα (πόρπη, περόνες, βραχιόλα, δαχτυλίδια)

Οπλισμός από την ακρόπολη. Σαυρωτήρες, αιχμές ακοντίων και βελών

Μία χάντρα από το Θιβέτ, που ίσως έφτασε στα Λείβηθρα από Μακεδόνα απόμαχο

Μικρό αναθηματικό ανάγλυφο από την ακρόπολη

Άγνωστη παραμένει προς το παρόν η έκταση και η μορφή της πόλης. Επιφανειακά οικοδομικά κατάλοιπα και κινητά ευρήματα μάλλον την τοποθετούν βόρεια και δυτικά της ακρόπολης, στην πλευρά με την πιθανή διαμόρφωση της πύλης στο τείχος.

Αξιοπερίεργη είναι η επιλογή να οχυρωθεί με τείχος το ύψωμα που ονομάζουμε ακρόπολη, αφού ο υπόλοιπος χώρος έχει μεγαλύτερο υψόμετρο, είναι πιο απόκρημνος και ασφαλέστερος. Ίσως λοιπόν η οχύρωση να είχε σκοπό να προστατεύσει κάτι που ήταν πολύτιμο και προϋπήρχε. Η αρχαία παράδοση δεν είναι σιωπηλή για το θέμα, αφού στην περιοχή αναφέρεται ο τάφος-ιερό του Ορφέα και το τελεστήριο των μυστηρίων του. Σε έναν τόπο όμως όπως αυτός, όπου η παντοδυναμία της φύσης και η ομορφιά του περιβάλλοντος προκαλούν δέος, υποταγή και τρυφερότητα, κάτι τέτοιο θα ήταν πραγματικά ένα περίσσιο δώρο, χωρίς το οποίο μπορούμε βεβαίως να ζήσουμε.

Γιατί, η ακρόπολη στα Κανάλια μπορεί -ακόμη και σήμερα- να υποβάλει, σε μερικούς τουλάχιστον από εμας, τους μύθους της για τα πανάρχαια ξωτικά και τον Ορφέα. Ακόμη και στην σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, νομίζει κανείς ότι οι Μούσες, σαν φιλέρημα φαντάσματα, έχουν στοιχιώσει την μουσόληπτη δική τους πόλη, που σαν τον Ορφέα, προκάλεσε την μοίρα της και χάθηκε.
Αφού οι Μούσες έρχονται πάλι παυσίλυπες στον τόπο τους, που ακόμη αντιστέκεται. Εδώ, όπου ο Μάγος του Ολύμπου επιστρέφει ακόμη και μας χαρίζεται. Καθώς τον άφησε πίσω του μαγεμένο, ανεξίτηλο έμεινε το σφράγισμα του αρχαίου εκείνου θανάτου, όπως υλοποιείται από την σιωπή του Ολύμπου.

platan

Το πλατανόδασος στα βόρεια πρανή της ακρόπολης, όπου έχει διαμορφωθεί υπαίθριος χώρος εκδηλώσεων (έργο «Πολιτισμός»)

Παράσταση «Βάκχες» του Ευρυπίδη από τη θεατρική ομάδα Πήγασος, στον υπαίθριο χώρο πολιτιστικών εκδηλώσεων κάτω από την ακρόπολη

Παράσταση «Βάκχες» του Ευρυπίδη από τη θεατρική ομάδα Πήγασος, στον υπαίθριο χώρο πολιτιστικών εκδηλώσεων κάτω από την ακρόπολη

 


Κείμενο: Έφη Πουλάκη Παντερμαλή