Μύθος Λειβήθρων

Σύμφωνα με το μύθο, ο Ορφέας γεννήθηκε από τη σημαντικότερη των Μουσών, την Καλλιόπη, σε μία από τις σπηλιές του Ολύμπου, κοντά στα Λείβηθρα και την Πίμπλεια. Είχε βίαιο θάνατο, από γυναίκες της Πιερίας που τον θανάτωσαν στην παραολύμπια χώρα του Δίου. Εκεί κυλούσε ένα ποτάμι, ο Ελικών, στα νερά του οποίου θέλησαν να ξεπλύνουν το αίμα του Ορφέα. Το ποτάμι τότε, για να μη συντελέσει στον καθαρμό του φονικού, εξαφανίστηκε μέσα στη γη και βγήκε καθαρό στο Δίον, με το όνομα Βαφύρας. Από εκεί, πλωτός πια ποταμός, κύλησε προς τη θάλασσα.

Αιτίες του φονικού αναφέρονται αρκετές, μεταξύ των οποίων και οι αναφερόμενες ως καινοφανείς τελετές του Ορφέα. Τέτοιες τελετές γίνονταν σε τακτές ημέρες σε ένα ειδικό «οίκημα μέγα τε και προς τελετάς εύ πεποιημένον». Έπαιρνε μέρος «πλήθος Θρακών και Μακεδόνων οπλισμένων», που πριν από τις τελετές άφηναν τα όπλα τους στις πύλες του κτιρίου. Αυτό το κτίριο, το πρώτο «τελεστήριον» των μυστηρίων του Ορφέα βρισκόταν στην πατρίδα του, τα Λείβηθρα. Μετά τον θάνατό του, δόθηκε ένας χρησμός που ζητούσε να βρεθεί το σώμα του και να ταφεί. Και καθώς ο Ορφέας αναφέρεται και ως γιος ποταμού, και ο θάνατός του συνδέθηκε με ένα ποτάμι, έτσι και τα λείψανά του αναφέρεται ότι βρέθηκαν και αυτά στις εκβολές ενός ποταμού.
Ετάφη στα Λείβηθρα. Ο τάφος του, που ήταν αρχικά ένα απλό ηρώο, μετατράπηκε σιγά-σιγά σε ιερό, όπου λατρεύτηκε με θυσίες, όπως οι θεοί. Εδώ βρισκόταν και το κυπαρισσένιο του άγαλμα, το ξόανο. Το ιερό αυτό με τον τάφο του Ορφέα ήταν για τις γυναίκες «παντελώς άβατον». Όταν ο Αλέξανδρος ξεκινούσε την ασιατική του εκστρατεία με μία μεγάλη γιορτή στο Δίον, το άγαλμα του Ορφέα στα Λείβηθρα «ἱδρῶτα πολύν … ἀφῆκε…». Ο οιωνός ερμηνεύθηκε αισιόδοξα, και σωστά. Ότι δηλαδή, πολύ θα κουράζονταν στο μέλλον οι άνθρωποι της τέχνης και των γραμμάτων για να υμνήσουν αντάξια αυτή την εκστρατεία.

Για τα Λείβηθρα και τον τάφο του Ορφέα, μοιραίο στάθηκε και πάλι ένα ποτάμι. Την πληροφορία την δίνει ο Παυσανίας, καθώς διηγείται μια ιστορία που άκουσε στη Λάρισα. Τα Λείβηθρα, λέει, ήταν κτισμένα στον Όλυμπο, εκεί όπου το βουνό στρέφει από τη Θεσσαλία και κοιτά προς τη Μακεδονία. Κάποτε, ένας χρησμός είπε πως όταν ο ήλιος δει τα κόκκαλα του Ορφέα, τότε τα Λείβηθρα θα καταστραφούν από τον Συν. Συς στα αρχαία ελληνικά θα πει αγριογούρουνο. Στα Λείβηθρα δεν έδωσαν και πολλή σημασία στο χρησμό, πιστεύοντας ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει τέτοιο θηρίο ικανό να καταστρέψει την πόλη τους. Όταν όμως ο θεός το θέλησε, έγιναν τα εξής: Ένας βοσκός κάποιο μεσημεράκι αποκοιμήθηκε ακουμπώντας στον τάφο του Ορφέα. Αν και κοιμισμένος, άρχισε να τραγουδάει. Συνεπαρμένοι οι βοσκοί, εγκατέλειψαν τα ζώα τους και οι χωρικοί παράτησαν τα χωράφια τους για να ακούσουν τον κοιμισμένο βοσκό. Κάποια στιγμή, σπρώχνοντας ο ένας τον άλλον και καυγαδίζοντας ποιος θα βρεθεί πιο κοντά, έριξαν κάτω την κολόνα και έσπασαν την οστεοθήκη. Έτσι, ο ήλιος είδε τα κόκκαλα του Ορφέα. Αμέσως μόλις νύχτωσε, ο θεός έστειλε μεγάλη βροχή από τον ουρανό και ένας από τους χειμάρρους του Ολύμπου, ο Συς, γκρέμισε τα τείχη των Λειβηθρίων και παρέσυρε τα ιερά των θεών και τα σπίτια των ανθρώπων. Και αφού τα Λείβηθρα καταστράφηκαν, ο τάφος-ιερό του Ορφέα μεταφέρθηκε στην παραολύμπια χώρα του Δίου.

H δολοφονία του Ορφέα στον Όλυμπο από τις γυναίκες της Πιερίας σε ερυθρόμορφες παραστάσεις αγγείων του 5ου αι. π.Χ. : Αμφορέας Nola στο Bale

H δολοφονία του Ορφέα στον Όλυμπο από τις γυναίκες της Πιερίας σε ερυθρόμορφες παραστάσεις αγγείων του 5ου αι. π.Χ. : Στάμνος των μέσων του 5ου αι. π.Χ. στο Λούβρο

Ο Ορφεύς

Ο Ορφέας στο εσωτερικό λευκής κύλικας. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (© ΥΠ.ΠΟ.Α)


Ο αγαπημένος των Μουσών εμφανίζεται πρώτη φορά στην ιστορία λίγο πριν τα μέσα του 6ου αιώνα, σε ένα ανάγλυφο του θησαυρού των Σικυωνίων στους Δελφούς, όπου απεικονίζεται στην Αργοναυτική Εκστρατεία με το όνομα Ορφάς. Στα τέλη του 6ου αιώνα, είναι ήδη «ονομακλυτός Ορφής», δηλαδή ξακουστός Ορφεύς, γεγονός που γνωρίζουμε χάρη σε ένα μικρό απόσπασμα του ποιητή Ιβύκου.
Από τον 5ο αιώνα μέχρι το τέλος της αρχαιότητας θα αναφέρεται πλέον συχνά, κατά κανόνα ως φυσικό πρόσωπο, θεολόγος, μάντις, μάγος και ιερέας. Εκτός από ευρετής της μουσικής και αρχή απάντων των ποιητών, θα φέρεται ως ο παλαιότατος ενθέως φιλοσοφήσας, ο ευρών ανθρώποις γράμματα και σοφίην. Θα αναφέρεται εν ολίγοις, ως μέγιστη μορφή του ελληνικού πολιτισμού γενικοτερα.
Το όνομα του ίσως έχει σχέση με το σκοτάδι, αφού ονομακλυτός ήταν κυρίως για την κάθοδό του στον Άδη (που του απέδιδαν στον μύθο) και για την τεχνολόγηση μυστηρίων των χθόνιων θεοτήτων (που του απέδιδαν ως φυσικό πρόσωπο). Εφέρετο να έχει αποδημήσει στην Αίγυπτο, κορυφή της πολιτιστικής πυραμίδας των πρώιμων χρόνων, όπου

«πολλά προσεπιμαθών μέγιστος ἐγένετο τῶν Ἑλλήνων ἒν τε ταῖς θεολογίαις καί ταῖς τελεταῖς καί ποιήμασι καί μελῳδίαις»

«Όταν (λέει ο Διόδωρος) έγινε γνωστή σε όλους η παρουσία του Διόνυσου και η προσφορά του που συνέβαλε στην εξημέρωση του κοινού βίου, όλοι έβγαιναν με χαρά να τον προϋπαντήσουν. Υπήρχαν όμως και μερικοί που με αλαζονεία και ασέβεια τον καταφρόνησαν. Έλεγαν μάλιστα ότι περιφέρει τις Βάκχες από προσωπική του ακολασία και ότι εισάγει τις τελετές και τα μυστήρια από την επιθυμία του για ξένες γυναίκες. Όλοι αυτοί τιμωρήθηκαν από τον θεό… Ανάμεσά τους ήταν… ο Λυκούργος… και ο Πενθέας. Ο Διόνυσος τύφλωσε τον Λυκούργο, τον βασάνισε και τον σταύρωσε. Ανταποδίδοντας στον Χάροπα την ευεργεσία, του παρέδωσε την βασιλεία των Θρακών και του δίδαξε τις τελετές των οργίων. Ο Οίαγρος, ο γιος του Χάροπα, παρέλαβε την βασιλεία και τις μυστηριακές τελετές. Από αυτόν λοιπόν τις παρέλαβε αργότερα και ο Ορφεύς, ο γιος του Οίαγρου, αυτός που ήταν ανώτερος από όλους στα φυσικά χαρίσματα και την παιδεία».

«Ο Ορφέας έφερε πολλές μεταρρυθμίσεις στις τελετές των οργίων. Για τον λόγο αυτό, οι Διονυσιακές τελετές ονομάστηκαν και Ορφικές».
«Κι αυτοί που λεν (συνεχίζει ο Διόδωρος)
ότι ο Διόνυσος γεννήθηκε στη Θήβα από τη Σεμέλη, απλώς αυτοσχεδιάζουν. Επειδή οι Καδμείοι τιμούσαν τον Ορφέα και ήταν φίλος τους, τους έδειξε την εύνοιά του μετακομίζοντας τη γέννηση του θεού στη Θήβα. Ο ίδιος είχε μυηθεί στις τελετές και τα διονυσιακά μυστήρια στην Αίγυπτο.»
«Δεν θα αναφερθώ εις το ακανθώδες θέμα της ιστορικότητας του Ορφέως,»

έλεγε το 1965 ο αστρονόμος Κ. Χασάπης,

«αλλά και δεν παραλείπω να αποσαφηνίσω την θέσιν, την οποίαν λαμβάνω επί τούτου, την άποψιν ότι ο Ορφεύς υπήρξε και μάλιστα ότι έζησε τουλάχιστον κατά τα μέσα της Β χιλιετηρίδας π.Χ. Την θέσιν ταύτην θα στηρίξω δι όσων θα λεχθούν αναφορικώς, προς την ηλικίαν των Ορφικών Ύμνων όπως αύτη προσδιορίζεται αστρονομικώς εις το τελευταίον κεφάλαιον αυτής της μελέτης».

Ο αστρονόμος θεωρεί ότι η νεότερη καταγραφή των ορφικών ύμνων δεν αναιρεί την απώτερη καταγωγή τους από τα μέσα της δεύτερης προχριστιανικής χιλιετίας, εκεί όπου τον οδηγούν κάποια από τα αστρικά φαινόμενα που αναφέρονται στους ύμνους. Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι και το Πάριο Χρονικό χρονολογεί τον Ορφέα γύρω στο 1400.
Ανεξαρτήτως της ιστορικότητας ή μη του Ορφέα, εκείνο που παραμένει ως γεγονός είναι ότι στην αρχαιότητα εθεωρείτο φυσικό πρόσωπο και μία από τις σημαντικότερες μορφές του πολιτισμού στην προϊστορική Ελλάδα. Για κάποιες από τις πηγές μιλούσε τη δωρική γλώσσα και ήταν από τους εισηγητές της γραφής στην Ελλάδα.

Αρχαϊκό ανάγλυφο του θησαυρού των Σικυωνίων στους Δελφούς. Η Αργώ και οι Αργοναύτες. Μεταξύ τους ο Ορφεύς και οι Διόσκουροι. (© ΥΠ.ΠΟ.Α)

«Θράξ» ;

Βεβαίως, o Ορφεύς, τα ιστορικά χρόνια, συχνά αποκαλείται «Θράξ». Είναι, όμως, χαρακτηριστικό, ότι στις πρώιμες απεικονίσεις του, όπως π.χ. στο ανάγλυφο στους Δελφούς, στις πρώιμες αγγειογραφίες του 6ου και του 5ου αιώνα, αλλά και στη χαμένη σήμερα Νέκυια του Πολυγνώτου (επίσης στους Δελφούς) η εμφάνισή του ήταν ελληνική. Δεν φορούσε ενδύματα θρακικά, ούτε κάλυμμα θρακικό είχε στο κεφάλι. Ο προϊστορικά «θρακικός» χαρακτήρας της Πιερίας προφανώς ενίσχυσε στα ιστορικά χρόνια την παράδοση για την θρακική καταγωγή του Ορφέα, μια καταγωγή εντελώς ασυμβίβαστη με την περιώνυμη απαιδευσία των Θρακών της ιστορικής περιόδου αφού ο ίδιος αναφέρεται πάντοτε ανάμεσα στις κορυφαίες πολιτιστικές μορφές της προϊστορικής Ελλάδας. Το γεγονός προβλημάτισε κάποιους από τους αρχαίους συγγραφείς, όπως προβληματίζει και κάποιους από εμάς σήμερα.

Ο Ορφεύς σε ερυθρόμορφες παραστάσεις αγγείων των μέσων του 5ου αι. π.Χ.: Kρατήρας στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Στις πρωϊμότερες παραστάσεις της αρχαιότητας ο Ορφεύς δεν απεικονίζεται ως Θραξ

Ο Ορφεύς σε ερυθρόμορφες παραστάσεις αγγείων των μέσων του 5ου αι. π.Χ. : Kρατήρας στο Βερολίνο. Στις πρωϊμότερες παραστάσεις της αρχαιότητας ο Ορφεύς δεν απεικονίζεται ως Θραξ

Οταν η αρχαιότητα αναφέρεται στη «Θράκη» της προϊστορικής Ελλάδος, αναφέρεται στη γη που εποπτεύει το Αιγαίο από τον Βορρά, τη βόρεια παραλία από τον Ελλήσποντο μέχρι και τον Όλυμπο, το δυσχείμερο ορμητήριο των βοριάδων που σαρώνουν το Αιγαίο, με τους οποίους ίσως να σχετίζεται το όνομα της. Ο όρος «Μακεδονία» για το δυτικό τμήμα της περιοχής αυτής, ξεκίνησε αρχικά ως όρος πολιτικός για να ορίσει την επικράτεια όπου άσκησαν εξουσία οι ηγεμόνες της Κάτω Μακεδονίας. Η επέκταση των Μακεδόνων στην προϊστορική Θράκη κατά τη διάρκεια των ιστορικών χρόνων και η εξέλιξη της ιστορίας έδωσε μοιραία στον όρο Μακεδονία το γεωγραφικό νόημα που έχει σήμερα, ευρύτερο και των ιστορικών της ορίων μετά από τη ρωμαϊκή κατάκτηση. Ο όρος «Θράκη» συνέχισε να χρησιμοποιείται για την κεντρική-ανατολική Μακεδονία πολλούς αιώνες αργότερα, συνήθεια και κατάλοιπο μακράς περιόδου πριν από την δημιουργία του μακεδονικού κράτους στην περιοχή.

Αν, βέβαια, πρέπει οπωσδήποτε να αναζητήσουμε τους προϊστορικούς Πίερες/ «Θράκες» που απομακρύνθηκαν από τους Μακεδόνες, πρέπει να ξεκινήσουμε από τη Νεολιθική Εποχή και να παρακολουθήσουμε την αρχαιολογική εικόνα της παραολύμπιας Πιερίας μέχρι τα ιστορικά χρόνια. Με τις ανασκαφές των τελευταίων δεκαετιών από την Αρχαιολογική Υπηρεσία, η εικόνα σχηματίστηκε και εφαρμόζει απόλυτα στη συναρπαστική εικόνα της Ελλάδος γενικότερα, στον Θεσσαλο-Ευβοϊκό κύκλο ειδικότερα.. Οι προϊστορικοί «Θράκες» Πίερες, για τους οποίους παραδίδονται τα αξιοπερίεργα κοινά με τη Βοιωτία, καθόλου δεν προκύπτει από τα ευρήματα ότι ανήκουν σε «ξένο» πολιτιστικό κύκλο, και καθόλου δεν αποκλείεται να έζησαν με τους Μακεδόνες ειρηνικά, μέχρι τουλάχιστον που δρομολογήθηκε η επεκτατική πορεία των Τημενιδών προς κάθε σημείο του ορίζοντα. Άγνωστο πότε, ίσως όμως με την κινητικότητα των λαών στα τέλη της 2ης/αρχές 1ης χιλιετίας π.Χ.

 

Μούσες Ολυμπιάδες – Πιερίδες : Οι σημαντικότερες των ομαδικών θεοτήτων της αρχαιότητας

Ησίοδε, λέει ο ίδιος στη Θεογονία, Τον ύμνο ας αρχίσουμε απ’ τις Μούσες,
Που τον γονιό δοξάζοντας τον Δία την δυνατή του την ψυχή ευφραίνουν ασταμάτητα στου Ολύμπου τα παλάτια.
Ανιστορώντας τα τωρνά μα και τα περασμένα. Και όλα τα μελλούμενα.
Στην Πιερία αυτές γεννήθηκαν από τη Μνημοσύνη. Κόρες του έρωτα του Κρονογενημένου.
Όποιον οι Μούσες αγαπούν τρισεύτυχος λογιέται. Κι από το στόμα του λαλιά ολόγλυκη αναβλύζει.

Ησίοδος, Θεογονία 36 κ.εξ.

Οι Μούσες γεννημένες από τον Δία και τη Μνημοσύνη στην Πιερία, είναι μία επιφανής αδελφότητα γυναικείων θεοτήτων. Πορεύεται δίπλα στο Δωδεκάθεο του Ολύμπου, κυρίως όμως στο πλευρό του πατέρα τους Διός, μεγάλου Νού και Πατέρα των θεών, αλλά και Πατέρα των Γνώσεων που αντιπροσωπεύουν οι Μούσες. «Ψυχαγωγούν» τον πατέρα τους και τους θεούς, και υμνούν για όσα έγιναν, γίνονται και θα γίνουν, ένα κυρίαρχο χαρακτηριστικό των Μουσών που τις συνδέει με το χάρισμα της μαντείας και επισημαίνει τον διττό χαρακτήρα της σχέσης τους με τον αδελφό τους Μουσαγέτη Απόλλωνα, θεό της μουσικής και της μαντικής προφητείας.

Απόλλων και Μούσα με λύρα (από καβούκι χελώνας): Γραπτή παράσταση σε κύλικα με καπάκι, γύρω στο 460-450 π.Χ. (Βοστώνη, Museum of Fine Arts)

Ο γενέθλιος τόπος των Μουσών, η Πιερία, είναι σύμφωνα με τις πληροφορίες της αρχαιότητας, χώρα, πόλη και ομώνυμο όρος/ακρώρεια (βουνοκορφή) στον Μακεδονικό Ολυμπο. Το όνομα αναφέρεται πολλές φορές στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια, πάντα σε σχέση με τους θεούς του Ολύμπου.
Η σχέση της Ολυμπικής Πιερίας με τις Μούσες είναι πολύ επίμονη και πολύ πρώιμη για να μπορεί να αγνοηθεί ή να αμφισβητηθεί. Η έρευνα λοιπόν προβληματίστηκε ήδη από την αρχαιότητα, τόσο με την πρώιμη αναφορά των Μουσών Ολύμπου/Πιερίας, όσο και με τη κοινή ονοματολογία της Ολυμπικής Πιερίας και του Ελικώνα, σε θέσεις που σχετίζονται με τις Μούσες, όπως π.χ. τα Λείβηθρα, η Πίμπλεια, ο Ελικών. Σύμφωνα μάλιστα με έναν ερμηνευτικό και πιθανόν τοπικού χαρακτήρα μύθο, ήταν ο επώνυμος Μακεδών γενάρχης Πίερος που εγκατέστησε στον Ελικώνα τις εννέα κόρες του, τις Μούσες, υπό την επίδραση ενός «θράκιου» έθνους, «δεξιώτερου» των Μακεδόνων γύρω από τα θεϊκά θέματα. Έγινε, επίσης, προσπάθεια να ερμηνευθούν τα δεδομένα «ιστορικότερα», δηλαδή με τη μεταφορά των Μουσών στον Ελικώνα από κατοίκους της Πιερίας, Μακεδόνες ή Θράκες.

Μούσα στον Ελικώνα. Κλασσική λευκή λήκυθος. Μόναχο, Staatliche Antikensammlungen

Το αιωνόβιο πλατανόδασος των Λειβήθρων

Για τη σύγχρονη έρευνα, το πρόβλημα παραμένει ανοικτό. Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι οφείλεται σε κάποιον αρχαιότατο Μουσικό Λόγο, καταγραμμενο ή όχι σε «πιερίδες δέλτους», που είχε σχέση με την Ολυμπική Πιερία και τις Μούσες της, αν λάβουμε υπόψη και την πληροφορία του Ψευδο-Πλούταρχου στο «Περί Μουσικής» (1132.Α.7) για τα «περί Μούσας» ποιήματα του Μακεδόνα γενάρχη Πιέρου.
H λατρεία των Μουσών ίσως γεννήθηκε αρχικά από τον θεϊκό Νου και τη Μνήμη στην Πιερία και τον Όλυμπο, και ίσως να μεταδόθηκε στη Βοιωτία, όπως πίστευε η αρχαιότητα. Γεγονός, πάντως, είναι ότι στα ιστορικά χρόνια τα ιερά των Μουσών ήταν διαδεδομένα σε όλο τον ελληνικό κόσμο και τις αποικίες του (Ελικών, Παρνασσός, Θεσπιές, Αττική, Σπάρτη, Τροιζήνα, Κόρινθος, Ολυμπία, Δελφοί, Μεγαλόπολις, Ιθώμη, Τεγέα, Πριήνη, Κρότων, Αλεξάνδρεια κ.α.) Οι κατά τόπους Μούσες έπαιρναν συχνά το όνομα του τοπικού τους ιερού.
Όσο για την ίδια την Πιερία, εκτός από τα ιερά των Μουσών που αναφέρονται ή πιθανολογούνται στην περιοχή του Ολύμπου (Δίον, Λείβηθρα, Πίμπλεια, Μούσειον) ο βασιλιάς Αρχέλαος της Μακεδονίας καθιέρωσε τον 5ο π.Χ. αιώνα στο Δίον και μία μεγάλη πανήγυρη εννέα ημερών για τις Μούσες, «έκαστη των Μουσών επώνυμον ημέραν αναδείξας».

Πολλοί ποιητές και πεζογράφοι της αρχαιότητας ιστόρησαν, σχολίασαν, ύμνησαν και ερμήνευσαν όσα γνώριζαν για τις Μούσες και την παρεχόμενη από τις Μούσες παιδεία.
Ο Όμηρος ωστόσο και ο Ησίοδος αποτέλεσαν και εξακολουθούν να αποτελούν το θεμέλιο και τον σκελετό του αρχαίου οικοδομήματος των γνώσεων που έχουμε για τις Μούσες, τις «θρέπτιρες» της ψυχής και της διανοίας της αρχαιότητας. Ελάχιστες είναι οι επιπλέον απαραίτητες πληροφορίες για τη στήριξη του οικοδομήματος, οι περισσότερες είναι συμπληρωματικά και βοηθητικά στοιχεία.
Οι Μούσες, στον Ησίοδο είναι Ολυμπιάδες και γεννήθηκαν στην Πιερία.
Τις αποκαλεί και Ελικωνιάδες, αφού ζουν και κοντά σε πηγές της πατρίδας του όπου υπήρχε ένα σημαντικό ιερό των Μουσών, τις συνάντησε μάλιστα και ο ίδιος όταν του παραχώρησαν το Μουσικό χάρισμα. Στα Ησιόδεια κείμενα διασώζεται για πρώτη φορά και ο όρος Πιερίδες

Μούσες και βοσκός, μάλλον ο Ησίοδος, την ώρα που παραλαμβάνει το μουσικό χάρισμα στον Ελικώνα. Πήλινη πυξίδα (460-450 π.Χ.) με γραπτή διακόσμηση σε λευκό βάθος (εδώ σε ανάπτυγμα) (Βοστώνη, Museum of Fine Arts)

Καλλιόπη Θάλεια Τερψιχόρη; Ευτέρπη: Λεπτομέρεια ανάγλυφης παράστασης των Μουσών σε μαρμάρινη σαρκοφάγο («Σαρκοφάγος των Μουσών») της Ρωμαϊκής Εποχής (150-160 μ.Χ.), στο Μουσείο του Λούβρου

Οι χαρισματικές αδελφές είναι εννέα, αλλά λειτουργούν ως μία, «συνάδουσι και συχγορεύουσι αλλήλαις, μηδέποτε απ’ αλλήλων χωριζόμεναι» επισημαίνοντας το ενιαίο τη θεϊκής Γνώσης του Μεγάλου Νου και Πατέρα τους, του ενιαίου δηλαδή του Κόσμου.

Οι εννέα Μούσες είναι ομόφρονες στον Ησίοδο και λειτουργούσαν ως μία: Κλειώ, Ευτέρπη, Θάλεια, Μελπομένη, Τερψιχόρη, Ερατώ, Πολύμνια, Ουρανία και τελευταία η Καλλιόπη, η σημαντικότερη από όλες κατά τον Ησίοδο. Ο συσχετισμός για την κάθε μία ξεχωριστά με ένα είδος Τέχνης φαίνεται ότι έγινε (ή τουλάχιστον ολοκληρώθηκε) αργότερα, μολονότι η αναφορά του Ησιόδου για την Καλλιόπη ( «η γαρ και βασιλεύσιν αμ’ αιδοίοισιν οπηδεί» ) πιθανόν επισημαίνει τη σχέση της με το έπος και τις ηρωϊκές πράξεις των πρώιμων ηγεμόνων.

Από τον Πλάτωνα αναφέρονται ήδη ιδιαίτεροι συσχετισμοί της Τερψιχόρης, της Ερατούς, της Καλλιόπης και της Ουρανίας, η δε Θάλεια και Μελπομένη θα συσχετίστηκαν με την Κωμωδία και την Τραγωδία μετά τη δημιουργία του είδους.
Οπωσδήποτε όμως, η ειδική ενασχόληση των Μουσών παρουσίαζε πολύ μεγάλη ποικιλία, μέχρι να καθιερωθεί στα ρωμαϊκά πλέον χρόνια το σχήμα που επικράτησε μέχρι σήμερα και τα σύμβολα που τις χαρακτηρίζουν.
Τα ονόματα των Μουσών παραπέμπουν στα χαρακτηριστικά τους, γεγονός που συνηγορεί για τον πρώιμο συσχετισμό τους με τη τέχνη τους.

Υστερο - ελληνιστικό ψηφιδωτό από την Ήλιδα με τα σύμβολα των Μουσών, του Απόλλωνα και της Μνημοσύνης (αρχαιολογικό Μουσείο Ήλιδας): ο Απόλλων με λύρα, η Καλλιόπη με πινακίδα, η Ουρανία με ουράνια σφαίρα, η σκεπτόμενη Πολύμνια χωρίς σύμβολο, η Ερατώ και η Τερψιχόρη με λύρες, η Μελπομένη και η Θάλεια με θεατρικές μάσκες, η Ευτέρπη με αυλό, η Κλειώ με πάπυρο και η Μνημοσύνη με το όρος Πιερία. (© ΥΠ.ΠΟ.Α)

Μουσείο του Δίου. Πιερίς Μούσα, ίσως η Τερψιχόρη, με λύρα από καβούκι χελώνας

Οι πάνσοφες Μούσες: Καλλιόπη, Κλειώ, Πολύμνια, Ουρανία

Καλλιόπη

Η Καλλιόπη (καλόν έπος) είναι η ηγετική, η ηρωϊκή Μούσα, η σημαντικότερη από όλες τις Μούσες της Αδελφότητας. Μούσα του ηρωικού έπους, η καλλίφωνος και καλλιεπής ρητορική, δι ης και πολιτεύονταθ και δήμοις προσφωνούσιν, προστατεύει επίσης τη φιλοσοφία και κάθε επιστήμη, το «πολιτικόν» και το «βασιλικόν». Απεικονίζεται με κιβώτιο παπύρων, βιβλίο-πίνακα, πάπυρο, γραφίδα, στεφάνι δάφνινο, αλλά και λύρα. Είναι η συνοδός των ηγεμόνων και, ως κατεξοχήν Μούσα της Ποίησης και του Έπους, ψάλλει για τα ηρωικά τους κατορθώματα.

Κλειώ

Η Κλειώ (κλείουσα=δοξάζουσα) είναι η Μούσα της Ιστορίας, συναναφερομένων του έπους, της ρητορικής, των εγκωμίων, της μαντοσύνης, του «φιλότιμου». Συμβολίζεται με βιβλίο/πίνακα, πάπυρο, κιβώτιο παπύρων, κιθάρα.

Πολύμνια

Η Πολύμνια (πολυύμνητος αρετή ή μάλλον ίσως η πολλούς υμνούσα) είναι η Μούσα των ιερών ύμνων και της μιμικής συναναφερομένων της γεωμετρίας, της γεωργίας, της όρχησης, της ιστορίας, της λύρας, του «φιλομαθούς» και του «μνημονικού της ψυχής». Απεικονίζεται συνήθως σοβαρή, σε διαλογισμό, χωρίς σύμβολο.

Ουρανία

Η Ουρανία (ουρανός) είναι η Μούσα της αστρολογίας/αστρονομίας, συναναφερόμενου και του έπους. Συμβολίζεται με την ουράνια σφαίρα και διαβήτη.

Οι λυρικές Μούσες: Ευτέρπη, Τερψιχόρη, Ερατώ

Ευτέρπη

Η Ευτέρπη (ευ τέρπει) είναι η Μούσα της αυλητικής τέχνης, Μούσα μελωδική, όπως η Ερατώ και η Τερψιχόρη. Υπό την προστασία της αναφέρονται επίσης η ρητορική, η «περί φύσιν αλήθεια»,αλλά και ο τραγικός χορός. Σύμβολό της είναι ο διπλός αυλός.

Τερψιχόρη

Η Τερψιχόρη (τέρπω, χορός) είναι η Μούσα του χορού, συναναφερομένων της λυρικής ποίησης, της κιθαρωδίας, της αυλητικής, παιδιάς, λύρας, ψαλτηρίου. Συμβολίζεται με λύρα και πλήκτρο.

Ερατώ

Η Ερατώ (έρως) είναι η Μούσα του Υμεναίου και της ερωτικής ποίησης, συναναφερομένης της όρχησης, κυμβάλων και ύμνων αθανάτων. Συμβολίζεται με κιθάρα αλλά και με λύρα.

 

Οι «δραματικές» θεατρικές Μούσες: Μελπομένη και Θάλεια

Μελπομένη

Η Μελπομένη (μέλπει, γιορτάζει με μουσική και χορό), είναι επίσης θεατρική, η Μούσα της Τραγωδίας. Σύμβολά της είναι η τραγική μάσκα, οι κόθορνοι, το ξίφος και το στεφάνι αμπέλου. Σε αυτήν αποδίδεται η εύρεση της βαρβίτου.

Θάλεια

Η Θάλεια (θαλιάζει, θάλλει, αφθονία, ευωχία, στο έπος συμποσιακή), είναι -όπως και η Μελπομένη- Μούσα θεατρική, της Κωμωδίας. Υπό την προστασία της αναφέρονται επίσης ἡ γεωργία και ἡ περί τά φυτά πραγματεία, η βουκολική ποίηση, το «κοινωνικόν» και το «συμποτικόν». Σύμβολά της είναι η κωμική μάσκα, η γκλίτσα και το στεφάνι κισσού.

 

Κείμενο: Έφη Πουλάκη Παντερμαλή