Διόνυσος, ο θεός Οίνος

Αν είχε ποτέ λησμονηθεί αμπέλινος χυμός σε κάποιο δοχείο, θα είχε από μόνος του μεταμορφωθεί σε ένα καινούριο ποτό, μαγικό, αυτό που η κλασσική αρχαιότητα θα ονόμαζε διονυσιακό οίνο. Οι τροφοσυλλέκτες (τροφοσυλλέκτριες?) θα είχαν βοηθήσει στη γέννηση ενός νέου μεγάλου «αγαθού δαίμονα», του Διόνυσου…

Γιος του βροχοφόρου και γονιμοποιού θεού του ουρανού, του Διός, και μιας θεότητας της γης, της Σεμέλης, ή της Περσεφόνης, ή και της ίδιας της Δήμητρας, διάδοχος αργότερα του πατέρα του και τελευταίος βασιλιάς των αρχαίων θεών, ο Διόνυσος δεν ήταν απλά ένας θεωρητικός θεός της αμπέλου. Η αρχαιότητα πίστευε ότι πρώτος είχε διδάξει στους ανθρώπους τις τέχνες της αμπελουργίας, της οινοποιίας και της οινοποσίας. Οι περιπέτειες της ζωής του αλληγορούνταν με διάφορα στάδια της περιπέτειας της οινοποιίας.

Πολυάριθμοι τόποι διεκδικούσαν την πατρότητα του θεού και της οινοφόρου αμπέλου στην Ελλάδα, τόσοι σχεδόν όσοι ήταν και οι τόποι που είχαν δεχθεί νωρίς την θεϊκή του ευλογία.
Μερικοί πίστευαν ότι τόσο η άμπελος όσο και ο Διόνυσος είχαν έλθει από την Aνατολή. Αλλά και η σύγχρονη έρευνα τον είχε χαρακτηρίσει μικρασιατικό θεό που μετανάστευσε όψιμα στην Ελλάδα. Όμως η ανάγνωση του θεϊκού του ονόματος στις μυκηναϊκές πινακίδες ανέτρεψε τις ακαδημαϊκές ιδέες που ήθελαν να εκθρονίσουν τον λαϊκότερο των μεγάλων θεών από τον πανάρχαιο, τον τοπικό του θρόνο.

Πρώιμη είναι και η αναφορά του στην Ιλιάδα, σε σχέση με τον διώκτη του Λυκούργο στην προϊστορική Θράκη, αλλά και η ομηρική εικόνα της Ανδρομάχης, τη στιγμή που μαθαίνει το φρικτό τέλος του Έκτορα:

Ο θεός Οίνος συνέτριψε τις αντιστάσεις της αρχαιότητας (που αλληγορούνται με τον Λυκούργο και με άλλους μύθους), και την παρέσυρε σε κορυφές δημιουργίας και πάθους που έμειναν ζωντανές μέχρι σήμερα…

Είναι χαρακτηριστικό και ίσως καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι η χώρα του προϊστορικού «θράκα« βασιλέα Λυκούργου, τοποθετείται στην ανατολική Μακεδονία, στη χώρα των Ηδωνών του Στρυμόνα, κοντά στο Παγγαίο. Στην ανατολική δηλαδή Μακεδονία, εκεί όπου εντοπίστηκαν τα αρχαιότερα ίχνη της ήμερης αμπέλου. Η ίδια περιοχή φημιζόταν και αργότερα για θαυμαστές επιδόσεις στην αμπελοκαλλιέργεια, αλλά και άλλες καλλιέργειες. H αρχαιότητα συσχέτιζε τον μύθο του Λυκούργου με τις αντιδράσεις που θα είχε προκαλέσει η πρώτη εμφάνιση του κρασιού στην προϊστορική Θράκη, αλλά και με την καταγωγή του θεού από τη θέση Νύσσα της ίδιας περιοχής. Ερμήνευε μάλιστα τη σωτηρία του Διόνυσου από τη θάλασσα με την κράση του διονυσιακού ποτού με νερό αλλά και με την πρώτη του άρτυση με το θαλασσινό νερό, μία διαδεδομένη συνήθεια της αρχαιότητας, που αποσκοπούσε στην ευωδιά, την εύχροια, τη συντήρηση του οίνου.

Κάποτε άντρας σκοτεινός και άλλοτε τρυφερό παλληκάρι (όπως το παλιό και το νέο κρασί θα έλεγαν οι αρχαίοι) ο Διόνυσος συνέτριψε τις αντιστάσεις της αρχαιότητας (που αλληγορούνται με τον Λυκούργο και με άλλους μύθους) και την παρέσυρε σε κορυφές δημιουργίας και πάθους που έμειναν ζωντανές μέχρι σήμερα…

amforeas

Ο μεγάλος κρατήρας του Δερβενίου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Βρέθηκε στο νεκροταφείο του 4ου αι. π.Χ της Μυγδονικής Λητής, μία περιοχή των Ηδώνων στην οποία επεκτάθηκαν οι Μακεδόνες τα ιστορικά χρόνια. Στο χείλος φέρει ένθετη επιγραφή “Αστειούνιος Αναξαγόρου εκ Λαρίσης”, όνομα του κατόχου του κρατήρα. Κεντρικό θέμα στην κύρια όψη είναι το ζευγάρι Διόνυσου και Αριάδνης. Περιβάλλεται από τον διονυσιακό θίασο που μαινόμενος στροβιλίζεται γύρω από το σώμα του αγγείου. Σε μία από τις πλάγιες όψεις ο καλλιτέχνης έχει τοποθετήσει τη μονοκρήπιδα οπλισμένη μορφή του ανδροφόνου Λυκούργου. Η τιμωρία από τον θεό έχει αρχίσει και ο Ηδωνός βασιλιάς βρίσκεται σε κατάσταση διονυσιακής μανίας. Μπροστά του μία μαινάδα περιστρέφεται κρατώντας από το πόδι ένα μικρό παιδί, ίσως τον γιό του Ηδωνού που ο ίδιος κατέσφαξε νομίζοντας ότι κλαδεύει αμπέλι (© ΥΠ.ΠΟ.Α)

 

image041a

Ο Λυκούργος, με σαλεμένο το μυαλό από τον θεό, επιτίθεται στη γυναίκα του, αφού προηγουμένως κατέσφαξε τον γιό του. Σκηνή ερυθρόμορφου απουλικού κρατήρα ίσως από την παράσταση «Ηδωνοί» της τριλογίας του Αισχύλου Λυκούργεια, δυστυχώς χαμένης (360-350 π.Χ.) Λονδίνο, Βρ. Μουσείο

Το θέατρο, μία από τις εξέχουσες προσφορές του ελληνικού πολιτισμού, χρωστά τη δημιουργία του στον Διόνυσο, ειδικότερα, στον Διθύραμβο Διόνυσο. Παλιό γενέθλιο τραγούδι, ενός χορού και δρώμενου για το θεϊκό παιδί της αμπέλου, ο διονυσιακός διθύραμβος εξελίχθηκε σε έντεχνη χορική ποίηση με αφηγηματικό και μιμικό χαραχτήρα. Αργότερα προστέθηκαν ο «πρόλογος» και η «ρήσις». Στοιχεία που επρόκειτο να δώσουν θεατρικότητα στους διθυράμβους, και να δημιουργήσουν σταδιακά το αρχαίο δράμα.. Την Κωμωδία δηλαδή και την Τραγωδία, που διαμόρφωσαν ήθος στην αρχαιότητα και επηρέασαν τον πολιτισμό της ανθρωπότητας μέχρι σήμερα.

Ο μύθος των προϊστορικών «Θρακών» Λυκούργου και Ορφέα, η σύγκρουση του πρώτου με τον Διόνυσο και η προσφορά του δεύτερου, υπήρξαν αγαπημένα θέματα της ελληνικής παράδοσης. Στη βορειοελλαδίτικη γη, με την πανάρχαια κληρονομιά στην καλλιέργεια της αμπέλου και την πανίσχυρη διονυσιακή παράδοση, ο Ευριπίδης έγραψε τον συγκλονιστικότερο ύμνο της αρχαιότητας για τον Διόνυσο: τις Βάκχες, με θέμα τον θηβαίο βασιλιά Πενθέα, έναν μύθο παράλληλο με εκείνον του Ηδωνού Λυκούργου. Όπως ο Λυκούργος, έτσι και ο Πενθέας πολέμησε τον Διόνυσο και βρήκε φρικτή τιμωρία..

Η λατρεία του θεού τα ιστορικά χρόνια ήταν εξαιρετικά διαδεδομένη σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, με ιδιαίτερη ένταση στη βόρεια Ελλάδα. Σύμφωνα μάλιστα με μία από τις παραδόσεις, ο επώνυμος μακεδόνας γενάρχης καταγόταν και από τον Διόνυσο.

image045a

Ο Διόνυσος με κέρας οινοποσίας μπροστά στην Αριάδνη και τους γιούς του Στάφυλο και Οινοπίωνα, σε μελανόμορφο αμφορέα (530-520 π.Χ. Λονδίνο, Βρ. Μουσείο)

Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, πριν από την κατασκευή κρασοπότηρων συνηθιζόταν η χρήση των κεράτων βοοειδών. Το σχήμα σκευοποιήθηκε αλλά η συνήθεια παρέμεινε ζωντανή μέχρι αργά στην ιστορία..
Το κέρας είχε άμεση σχέση με τον Διόνυσο που κάποτε απεικονιζόταν κερατοφυής και αποκαλούνταν Ταυρόκερως, Ταυρομέτωπος, Τραυρόμορφος, Ταυρωπός και Ταύρος. Υπήρχε μάλιστα και η άποψη ότι μπορεί να παραπέμπει στο άροτρο, εφεύρημα του Διόνυσου. Επιπλέον, το κέρας (που ονομαζόταν επίσης ενιαυτός και ρυτόν) μπορούσε να χρησιμεύει ως σουρωτήρι για τη διήθηση του οίνου.

 

Κείμενο: Έφη Πουλάκη Παντερμαλή