Νεολιθική – Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου

Την 7η πΧ. χιλιετία, μια ειρηνική επανάσταση μεταμόρφωσε γοργά το ελληνικό τοπίο, η νεολιθική επανάσταση. Ίσως ήλθε από την Aνατολή με ταξιδιώτες, ίσως γεννήθηκε αυτόνομα στην Ελλάδα. Γεγονός είναι ότι εγκαταστάθηκε τότε στον τόπο μας μία ανεκτίμητη περιουσία: η απαραίτητη τεχνογνωσία για την γεωργική καλλιέργεια και την κτηνοτροφία. Οι κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες του ανήμερου τοπίου μεταμορφώθηκαν γοργά σε καλλιεργητές της μάννας γης, αγρότες.

Πηγή Αθηνάς: Στιλπνή μαύρη φιάλη της Νεότερης Νεολιθικής

Η επιβίωση που έγινε ευκολότερη και ο ακατάλυτος δεσμός του ανθρώπου με τη γη άλλαξαν έκτοτε τους ρυθμούς της ιστορίας…

«Επειδή δεν ήταν αρκετή η τροφή που έβρισκαν οι πρώτοι άνθρωποι, ορμούσε η μια ομάδα πάνω στην άλλη και την άρπαζε με αταξία και φόνους. Από τότε όμως που η Δήμητρα την πρόσφερε με αφθονία, άρχισαν να τη μοιράζονται εξίσου. Επικράτησε λοιπόν τάξις στα γεύματα» (Αθήναιος), και ο άνθρωπος έγινε ΣΥΝ – ΤΡΟΦΟΣ από αγρίμι …

Δύο είναι οι γνωστοί νεολιθικοί οικισμοί της εποχής στην περιοχή: η Πηγή Αθηνάς και μία τούμπα στην Κουντουριώτισα.

Η τρίτη χιλιετία και η Πρώιμη Εποχής του Χαλκού βρήκαν τον ελληνικό χώρο πιο πολύπλοκο και εξειδικευμένο. Επαναστατικό της χαρακτηριστικό ήταν η μεταλλουργία και η αυξημένη δραστηριότητα που προκάλεσε η ανάγκη των μετάλλων. Ο πλούτος από το εμπόριο και η μαζική παραγωγή των αποτελεσματικότερων μέχρι τότε όπλων της ιστορίας, των μεταλλικών, οδήγησαν σε νέα κοινωνική διαστρωμάτωση και σε οχυρωμένους οικισμούς για την προστασία των κέντρων εξουσίας και των θησαυρών των νέων καιρών. Οι θαλασσινοί δρόμοι του Αιγαίου, που συνέδεαν τα πρώτα κέντρα ανάπτυξης Ευρώπης και Ανατολής, γνώρισαν τότε την πρώτη κορύφωση της πρωτοκοσμικής τους δράσης και ανάπτυξης. Η νέα εποχή εντοπίστηκε στρωματογραφικά στην Πηγή Αθηνάς και με οικοδομικά κατάλοιπα στην κομβική θέση του Πλαταμώνα, μάλλον θέση του Ηρακλείου.

Μία καταστροφική τομή προς τα τέλη της Πρώιμης Εποχής Χαλκού έπληξε την Τροία και άλλες θέσεις στο Αιγαίο και την Ανατολή. Η περίοδος συσχετίσθηκε με την κάθοδο των ινδοευρωπαίων, αλλά και αμφισβητήθηκε εξίσου, με σημαντικότερη τη θεωρία του C. Renfrew, ότι η ινδοευρωπαϊκή γλώσσα (και όχι κάποια φυλετική -και δη «καθαρόαιμη»- ομάδα) διαδόθηκε με την εξάπλωση της καλλιέργειας της γης στα νεολιθικά χρόνια. Γεγονός είναι ότι την κρίσιμη νέα Εποχή του Χαλκού, τη Μέση, η γλώσσα μας θεωρείται πως είχε ήδη εγκατασταθεί στον τόπο της.

Πηγή Αθηνάς – νεκροταφείο τύμβων: «Θεσσαλικός» κάνθαρος – κτέρισμα του α΄ μισού της 2ης χιλιετίας π.Χ.

Η Μέση Εποχή Χαλκού και η μετάβαση προς την Ύστερη έκαναν έντονη την παρουσία τους τα τελευταία χρόνια στην περιοχή. Η πολιτιστική σχέση της Πιερίας με τη Θεσσαλία στις πρώιμες φάσεις και ιδιαίτερα στη Μέση Εποχή του Χαλκού, είναι σημαντική για το πολυσυζητημένο θέμα των κατοίκων της. Κατά τη διάρκεια αυτών των εγκαταστάσεων, εξερράγη η Σαντορίνη. Μετά την έκρηξη, τις φυσικές καταστροφές και άλλα ίσως γεγονότα, οι χώροι όπου χτυπούσε η καρδιά του Αιγαίου, τα μινωικά ανάκτορα, ενταφιάστηκαν κάτω από τα ερείπια. Η εξουσία μεταφέρθηκε στον ελλαδικό κορμό, που βγήκε από την αφάνεια και κυριάρχησε στον αιγαιακό χώρο. Νέα κέντρα έγινα οι μυκηναϊκές ακροπόλεις. Πρώτος ανάμεσα σε ίσους, ήταν ο άρχοντας των Μυκηνών. Έτσι, οι τελευταίες περίοδοι της Εποχής του Χαλκού ονομάζονται συμβατικά και « Μυκηναϊκή Εποχή». Ο μυκηναϊκός πολιτισμός αναπτύχθηκε και κυριάρχησε στο περιβάλλον του, όπως παλιότερα ο μινωικός.

Η τελευταία αυτή περίοδος εντοπίστηκε σε πολλές θέσεις της περιοχής του Μακεδονικού Ολύμπου, από τις οποίες λίγες ανασκάφηκαν, κυρίως σε νεκροταφεία. Όπως και αλλού στη βορειότερη Ελλάδα, κυριαρχούν οι κιβωτιόσχημοι τάφοι, που στη νότια χαρακτηρίζουν την παλιότερη εποχή. Τα σημαντικότερα από τα νεκροταφεία είναι στις περιοχές Πλαταμώνα, Λειβήθρων, Λιτοχώρου και Στενών της Πέτρας.

Σπάθες – νεκροταφείο: Οπισθότμητη πρόχους Μυκηναϊκής Εποχής, η πρώτη εμφάνισή της στην περιοχή σε τροχήλατη μορφή

Σπάθες – νεκροταφείο: Τροχήλατη υψίnοδn κύλικα, μονόχρωμη και μόvωτn, μυκηναϊκού ρυθμού

Σπάθες – νεκροταφείο: Αρύταινα μυκηναϊκού ρυθμού με κόκκινα στίγματα από διακόσμnσn που δεν σώζεται

Ύστερη Εποχή Χαλκού, Σπάθες, μία νεκρή μητέρα (;) αγκαλιά με νεκρό παιδί, και ένα ακόμη στα πόδια της

Ύστερη Εποχή Χαλκού, Σπάθες. Τάφοι και νεκροί

Σπάθες – νεκροταφείο: Μεγάλος αριθμός από κεχριμπαρένιες χάντρες, διαφόρων σχημάτων και τρεις από γαλανή υαλόμαζα, όλες προερχόμενες από έναν τάφο Μυκηναϊκής Εποχής

Με το τέλος της Εποχής του Χαλκού, στη λεγόμενη Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, ο σίδηρος αντικατέστησε τον χαλκό για την κατασκευή όπλων/ εργαλείων. Τα μεγάλα επιτεύγματα της προηγούμενη εποχής ξεθώριασαν και χάθηκαν. Ο τόπος έμεινε εσωστρεφής, τουλάχιστον ως τον 10ο αιώνα π.Χ. και παρά τις όποιες διαφοροποιήσεις κυριάρχησε μια τομή καθοριστικής σημασίας για την ευρωπαϊκή ιστορία. Για τους αρχαίους ιστορικούς ( αλλά όχι για όλους τους σύγχρονους) είναι η εποχή που ακολούθησε τη θρυλική « επιστροφή των Ηρακλειδών» στην Πελοπόννησο και την «κάθοδο των Δωριέων» από τη βορειότερη στη νότια Ελλάδα. Η αρχή της εποχής αντιπροσωπεύεται στην περιοχή μόνο με νεκροταφεία. Σημαντικότερα είναι το επίπεδο νεκροταφείο στις Τρεις Ελιές στην περιοχή της αρχαίας Πέτρας, και τα νεκροταφεία τύμβων στην παραολύμπια χώρα του Δίου.

Τρεις Ελιές, νεκροταφείο: Τροχήλατος αμφορέας με οριζόντιες λαβές της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου

Νεκροταφεία τύμβων στην παραολύμπια χώρα Δίου: Χειροποίητη ραμφόστομη πρόχους με αμαυρόχρωμη διακόσμηση, της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου

Νεκροταφεία τύμβων στην παραολύμπια χώρα Δίου: Ανοιχτό χειροποίητο αγγείο με προχοή, της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου

Την πολιτιστική ανάκαμψη και αποκατάσταση των σχέσεων με την Ανατολή σφράγισε αυτό που από τον 8ο αιώνα μπορεί να χαρακτηρισθεί ως η αρχαία ελληνική αναγέννηση. Χαρακτηριστικό της ήταν η αύξηση της αγροτικής παραγωγής, οι μονιμότερες εγκαταστάσεις, η δημογραφική ανάκαμψη, η άνοδος του βιοτικού επιπέδου, οι εμπορικές επαφές με Ανατολή και Δύση, η διασπορά εμπορικών πρακτορείων και αποικιών, η υιοθέτηση του φοινικικού αλφαβήτου και η δημιουργία και εκλαΐκευση του πρώτου φωνητικού αλφαβήτου ( αρχικά από Ευβοείς υπερπόντιους ταξιδιώτες), ο Όμηρος και ο Ησίοδος, η επανεμφάνιση των εικονιστικών παραστάσεων, η μεγάλη Τέχνη, οι Ολυμπιακοί Αγώνες και τα νέα ιερά, πανελλήνια και μη, με πλήθος αναθημάτων. Αυτή η εποχή φαίνεται να σηματοδοτεί και την ευρύτερη διάδοση του ονόματος « Έλληνες», αφού μέχρι και τον Όμηρο οι όροι Έλλην και Ελλάς δεν είχαν ακόμη αποκτήσει το περιεχόμενο που κατείχαν την κλασική εποχή και αργότερα.

Αυτή η εποχή, κρίσιμη όσο και η Μέση Εποχή Χαλκού, ανασκάφηκε αποσπασματικά σε λίγα από τα πολύ περισσότερα νεκροταφεία που εντοπίστηκαν, και στο αρχαίο Ηράκλειο ( Κρανιά).

Αν αυτή είναι η εποχή που αναδύεται μία καινούρια Ελλάδα στο νότο και στις απανταχού αποικίες, αυτή είναι και η εποχή που αναδύεται μια παρόμοια στο Ηράκλειο, στα αιγαιακά παράλια της Γης της Μακεδονίδος, πρώτου πυρήνα του ανερχόμενου έκτοτε βασιλείου της Κάτω Μακεδονίας. Αν αναζητούμε παρεκκλίνουσες διαφορές, θα ατυχήσουμε…

Κρανιά. Το οβάλ κτίσμα των Υστερογεωμετρικών χρόνων πάνω στον περίβολο της Εποχής Χαλκού

Κρανιά. Το οβάλ κτίσμα των Υστερογεωμετρικών χρόνων πάνω στον περίβολο της Εποχής Χαλκού

Κείμενο: Έφη Πουλάκη Παντερμαλή